Landbúnaður

Staða íslenskra bænda hefur verið erfið um langt skeið. Stóraukning á innfluttum landbúnaðarvörum, hár fjármagnskostnaður og miklar hækkanir á verði á aðföngum hefur reynst greininni erfið síðustu ár. Bregðast verður við þeirri grafalvarlegu stöðu sem komin er upp í landbúnaði hér á landi til að tryggja innlenda matvælaframleiðslu og fæðuöryggi þjóðarinnar. Nauðsynlegt er að tryggja bændum, og sér í lagi ungum bændum, eðlileg starfsskilyrði og afkomu fyrir vinnuframlag sitt svo þeir geti starfað áfram og komið verði í veg fyrir brottfall í greininni með neikvæðum áhrifum á framboð landbúnaðarafurða.

Stjórnvöld eiga að leita leiða til að auka hagræðingu í innlendri matvælaframleiðslu og samkeppnishæfni hennar við sívaxandi innflutning matvæla. Sem dæmi má nefna jákvæðar breytingar á búvörulögum þess efnis að heimila afurðastöðvum í kjötiðnaði að vinna saman eða sameinast með tilheyrandi hagræðingu og bættri samkeppnishæfni við innflutning matvæla.

Vegna mikilvægis landbúnaðar fyrir fæðuöryggi og því hlutverki sem landbúnaður gegnir í loftlags- og umhverfismálum er nauðsynlegt að stjórnsýsla er varðar landbúnað, landnýtingu og matvæli sé undir einu ráðuneyti.

Fjölbreyttur landbúnaður, nýsköpun og vöruþróun

Framsókn vill styðja við og styrkja íslenskan landbúnað til þess að verða sjálfbær varðandi fjölbreytta matvælaframleiðslu og viðhalda einkennum landsins um blómlegar sveitir og öflugt dreifbýli um allt land. Landbúnaður og nýting auðlinda landsins er hluti af sögu og menningu okkar og aðdráttarafl fyrir innlenda og erlenda ferðamenn. Stuðningurinn á vera til þess fallinn að auka verðmætasköpun, stuðla að framleiðslu heilnæmra matvæla í takt við eftirspurn og að bændur hafi afkomu af sínum búskap. Mikilvægt er að innlend matvælaframleiðsla fullnægi þörfum þjóðarinnar. Framsókn leggur því til að sérstakur hvati verði settur upp fyrir framleiðendur sem hyggja á framleiðslu matvöru sem skortur er á hér á landi. Mikil sóknarfæri felast í frekari framleiðslu á lamba-, svína,- hrossa- og nautakjöti, kjúklingi, korni, grænmeti og annarri akuryrkju.

Nýsköpun og vöruþróun í landbúnaði

Hvetja þarf til nýsköpunar í landbúnaði og tryggja að regluverk hamli henni ekki. Nýsköpun í landbúnaði ætti að ýta undir fjölbreyttari framleiðslu og meiri fullvinnslu og fullnýtingu á matvælum. Samhliða þarf að huga að nýtingu afurða sem ekki nýtast til manneldis, bæði til að auka verðmæti á framleiðsluvörum bænda og vegna sjálfbærni- og umhverfissjónarmiða. Horfa skal til þeirrar þróunar sem orðið hefur í fullvinnslu sjávarafurða hér á landi síðustu ár, sem hefur aukið arðsemi greinarinnar.

Ylrækt

Framsókn vill tryggja nægilegt magn raforku og sanngjarnt raforkuverð til garðyrkjubænda. Það eflir frumframleiðslu, eykur framleiðni, stuðlar að frekari fjárfestingu, nýsköpun og framþróun greinarinnar. Öll tækifæri eru til að stórauka framleiðslu á innlendu grænmeti og kryddjurtum. Skapa þarf hvata til að rækta fleiri tegundir af grænmeti, ávöxtum, plöntum og blómum sem hægt er að rækta hér á landi.

Akuryrkja

Framsókn vill auka hvata til akuryrkju og gera tilraunir með ræktun á fleiri tegundum en áður. Með aukinni kornrækt verður búskapur sjálfbærari, þá sérstaklega mjólkurframleiðsla. Bæta þarf starfsumhverfi akuryrkju til að hún verði fýsilegri kostur fyrir bændum. Huga þarf að tryggingavernd vegna uppskerubrests. Einnig aðgengi að kornþurrkunarstöðvum og kornuppskerutækjum og möguleikum til að verjast ágangi gæsa og álfta.

Starfsskilyrði bænda, nýliðun og stuðningskerfi landbúnaðar

Staða bænda hefur farið versnandi á síðustu árum og nýliðun hefur verið lítil sem engin. Aukin kostnaður vegna hækkunar stýrivaxta hefur lagst þungt á bændur. Á sama tíma hafa bændur undirgengist strangt regluverk um velferð búfjár. Slíkt regluverk er mikilvægt en hefur þó kostað miklar fjárfestingar á síðustu árum. Auk þess hefur innflutningur á landbúnaðarvörum vaxið gífurlega með tilheyrandi tapi og áskorunum fyrir innlendan landbúnað. Endurskoða þarf tollaumhverfi landbúnaðar m.a. með leiðréttingu krónutölutolls sem ekki hefur þróast í takt við almennar verðlagsbreytingar frá því honum var komið á. Brýn þörf er á að styðja við íslenska bændur til þess að bregðast við erfiðri stöðu.

Framsókn leggur áherslu á að bæta starfsumhverfi bænda. Á þeim tímum þar sem næga atvinnu er að fá velja sífellt færri landbúnað að aðalstarfi. Vinna þarf að bættu afleysingakerfi fyrir bændur m.a. með það að markmiði að tryggja ungum bændum bætta möguleika á að taka fæðingarorlof, sem er einn liður í því að stuðla að frekari nýliðun ungs fólks í greininni. Með aukinni tæknivæðingu og framförum í landbúnaði má minnka vinnuálag margra starfa í landbúnaði. Minna vinnuálag og bætt starfsskilyrði draga úr hættu á slysum og bæta öryggi og vellíðan. Þá sem liður í að bæta búsetu og öryggismál er mikilvægt að tryggja 3ja fasa rafmagn, stöðugt símasamband og ljósleiðara um allt land.

Framsókn leggur áherslu á að matvælaöryggi þjóðarinnar sé tryggt með samningum á milli ríkisins og bænda. Það er frumskilyrði hvers samfélags að tryggja íbúum næg holl matvæli á viðráðanlegu verði. Tryggja þarf samkeppnishæf rekstrarskilyrði fyrir íslenskan landbúnað með endurskipulagningu á regluverki, eftirliti og stýringu með þeim hætti að skipulagningin ýti undir nýsköpun. Sveigjanleiki þarf að vera til staðar til að aðlagast breytingum og auka verðmætasköpun greinarinnar í góðri sátt við umhverfi og samfélag til að tryggja matvælaöryggi þjóðarinnar til framtíðar.

Skattalegir hvatar og fjármögnun

Framsókn vill hvetja til nýliðunar og auðvelda nýliðum að taka sín fyrstu skref í landbúnaði. Þannig stuðlum við að jákvæðari byggðaþróun um land allt. Mikilvægt er að leita leiða til að halda áfram ábúð á jörðum og skapa þarf hvata fyrir landeigendur til þess að selja landbúnaðarland til áframhaldandi landbúnaðarnota.

Til þess að ýta undir nýliðun á sauðfjárbúum er lagt til að breytingar verði gerðar á skattalögum með það að markmiði að bæta stöðu seljenda og kaupenda að bújörðum. Líta má til skattalöggjafar í Noregi og löndum innan EES sem farið hafa sambærilega leið. Sem dæmi má nefna skattalega hvata við sölu bújarða til áframhaldandi landbúnaðar. Ásamt þessu má nefnda skattaafslátt í landbúnaði, skattfrjálsa styrki og niðurfellingu skatta við sölu bújarða eða búrekstrar til áframhaldandi landbúnaðar. Sala á jörðum og búrekstri (oft einkahlutafélög) eiga ekki að falla í sama flokk og sala á almennum eignum og fyrirtækjum, slík sala er annars eðlis og aðstæður gjörólíkar.

Framsókn telur nauðsynleg að gera breytingar á lánsfjármögnun til jarðakaupa og búrekstrar m.a. með því að tryggja aðgengi að þolinmóðu lánsfé á sanngjörnum kjörum. Það má meðal annars gera með því að veita bændum lán í gegnum Byggðastofnun á lágum vöxtum til lengri tíma, í anda gömlu stofnlánadeildarinnar. Svo það sé mögulegt þarf að stórauka fjármagn til Byggðastofnunar. Þá er lagt til að útfæra hlutdeildarlán til bænda með þeim hætti að stjórnvöld leggja til 25-30% af kaupverði jarða sem yrðu endurgreidd að lánstíma loknum eða ef kæmi til sölu.

Taka þarf stuðningskerfi landbúnaðarins til endurskoðunar með það að markmiði að þeir bændur sem stunda landbúnað í atvinnuskyni fái hlutfallslega meiri stuðning. Ef þeir sem eru með stærri sauðfjárbú fengju stærri hluta af ríkisgreiðslum gætu þeir frekar gert búskap að fullri atvinnu. Mikilvægt er að halda inni greiðslumarki líkt og samþykkt hefur verið með öllum greiddum atkvæðum á búgreinaþingum síðustu ár. Skýrslur RML sem varða afkomu sauðfjárbúa hafa sýnt mikilvægi greiðslumarks og gefa til kynna að því þurfi að halda, a.m.k. þar til að betri stuðningsleið finnst.

Ef horfa á til breytinga á stuðningskerfi landbúnaðarins ætti að horfa til þriggja samningsstoða.

1) Stuðningur um matvælaframleiðslu sem er ætlaður til framleiðslu matvæla innanlands.

2) Stuðningur við byggð í dreifbýli með því skilyrði að hann renni til einstaklinga og/eða fyrirtækja með fasta búsetu/starfsemi á viðkomandi svæði allt árið um kring.

3) Stuðningur við loftlagsvæn verkefni í landbúnaði sem stuðla að kolefnishlutleysis atvinnugreinar.

Þá er nauðsynlegt að skilvirkt og áreiðanlegt tryggingakerfi sé til staðar fyrir bændur. Eins þarf að skoða tryggingavernd bænda í kjölfar náttúruhamfara. Tjón af völdum náttúruhamfara er oft töluvert og getur reynst bæði einstaklingum og rekstraraðilum ofviða og þar með ógnað heilu samfélögunum. Tryggingavernd vegna náttúruhamfara er því mikilvæg sem og skilvirk og sanngjörn úrvinnsla í kjölfar hamfara.

Innlend fóður- og áburðarframleiðsla

Framsókn vill efla innlenda fóður- og áburðarframleiðslu og nýta þau tækifæri sem felast í jarðhita og orkuskiptum í landbúnaði. Með markvissum aðgerðum getum við framleitt allt að 80% af því kjarnfóðri sem við þurfum til innlendrar matvælaframleiðslu. Nýta þarf lífrænan úrgang til áburðar í auknum mæli í þágu hringrásarhagkerfis og loftslagsmarkmiða.

Innlend matvælaframleiðsla er of háð innfluttum aðföngum, svo sem hráefni til fóðurgerðar, áburði, fræjum og olíu sem getur hæglega stöðvast komi til stríða eða náttúruhamfara sem takmarka innflutning. Skynsamlegt er að koma upp varabirgðum sem duga að lágmarki til eins árs til að tryggja aðföng til matvælaframleiðslu.

Landnýting, skógrækt og landgræðsla

Framsókn leggur áherslu á að sjálfbær landnýting samþættir fæðuframleiðslu, líffræðilegan fjölbreytileika og vinnu gegn loftslagsbreytingum. Hlutverk stjórnvalda er að afla þekkingar sem nýtist við ólíka landnýtingu, veita ráðgjöf og markvissa forystu. Forysta birtist m.a. í gengum skipulag sem varðveitir gott landbúnaðarland og fjölbreytta hvata til sjálfbærrar landnýtingar og kolefnisbindingar þ.m.t landgræðslu og skógrækt. Skilgreina þarf betur flokkun landnýtingar. Tryggja þarf aukið fjármagn til skógræktar á lögbýlum svo hægt sé að standa við gerða samninga ríkisins við skógarbændur.

Framsókn leggur áherslu á að vinna við kolefnisbindingu og aðgerðir til að draga úr kolefnislosun frá landi verði í höndum þeirra sem hafa atvinnu af landnýtingu, á einkalöndum, afréttum og þjóðlendum.

Ígrunda þarf sérstaklega hvar endurheimt vistgerða krefst sérstaks inngrips og hvar heppilegra er að náttúran sé látin óáreitt um endurheimt.

Framsókn leggur áherslu á að fjölbreytt landnýting krefst gagnkvæmrar virðingar nágranna en telur að víða séu sameiginlegar girðingar nauðsynleg forsenda þess að ólík landnýting þrífist. Tryggja þarf áframhaldandi framlög ríkisins til girðinga og viðhalds þeirra í gegnum Land og skóg og Vegagerðina. Skoða ætti meira samstarf þar á milli og við sveitarfélög til að tryggja markvissa nýtingu fjármagns.

Matvæli

Heilnæm matvæli, fæðuöryggi og upprunamerkingar

Framsókn leggur áherslu á mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu fyrir fæðuöryggi þjóðarinnar. Stuðla þarf að aukinni sjálfbærni og draga úr kolefnislosun í matvælaframleiðslu. Jafnframt þarf að útfæra fyrirkomulag vegna neyðarbirgða landbúnaðarafurða sem hægt er að framleiða hér á landi með það að markmiði að tryggja lágmarksbirgðir af landbúnaðarafurðum í landinu hverju sinni.

Sérstaða íslenskra matvara er einstök á heimsvísu þar sem lyfja- og varnarefnanotkun í landbúnaði á Íslandi er með því minnsta sem þekkist í heiminum auk þess sem notkun vaxtarhormóna er bönnuð. Það er brýnt heilbrigðismál að komið sé í veg fyrir útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería á Íslandi með ströngum ráðstöfunum, en sýklalyfjaónæmi er ört vaxandi ógn í heiminum.

Framsókn vill byggja upp vörumerki íslenskra matvæla þar sem hreinleiki íslenskrar náttúru og sérstaða íslenskra matvæla með áherslu á rekjanleika, heilnæmi og gæði er dregin fram. Markaðssetning íslenskra matvæla, aukinn sýnileiki og jákvætt umtal hvetur neytendur til að taka meðvitaða ákvörðun um að velja íslenskt og styðja þannig við innlenda matvælaframleiðslu með kaupum sínum, með tilheyrandi afleiddum áhrifum.

Framsókn vill að við opinber innkaup fyrir mötuneyti skóla og annarra stofnana sé ávallt leitast við að velja íslensk matvæli. Einnig er mikilvægt að skólarnir fræði börn og unglinga um mikilvægi neyslu íslenskra matvæla út frá heilsufars-, sjálfbærni- og umhverfissjónarmiðum og íslenskum efnahag.

Framsókn vill innleiða upprunavottun innlendrar matvælaframleiðslu til skýrrar aðgreiningar frá innfluttum vörum. Matvæli sem koma erlendis frá skulu vera merkt sem slík. Mikilvægt er að spornað sé gegn grænþvotti, sem getur birst sem t.d. falskar eða misvísandi vottunarmerkingar.

Matvælarannsóknir, nýsköpun og eftirlit

Regluverk má ekki vera svo íþyngjandi að það dragi úr nýsköpun, vöruþróun og samkeppnishæfi fyrirtækja í matvælaframleiðslu. Framsókn vill breyta lögum og reglugerðum varðandi eftirlit með landbúnaði og matvælaframleiðslu með það að markmiði að auka skilvirkni og draga úr kostnaði. Eftirlit á að byggja á áhættumati sem er í samræmi við umfang og áhættu sem felst í tiltekinni framleiðslu og dreifingu.

Framsókn vill auka vægi rannsókna í landbúnaði þar sem áhersla er lögð á nýsköpun og virðisauka. Framsókn vill styðja sérstaklega við rannsóknir og nýsköpun í matvælaframleiðslu á borð við örþörungarækt, einfrumupróteinrækt, skordýrarækt og/eða aðra nýja próteingjafaframleiðslu, sem er liður í auknu fæðu- og matvælaöryggi þjóðarinnar til framtíðar.

Matvæli beint frá býli

Framsókn vill auka möguleika bænda og býla á að skapa sér sérstöðu til að auka virði afurða og búa til hliðarafurðir sem byggja á matarmenningu og upplifun gesta. Einfalda þarf regluverk vegna heimavinnslu og smásölu á matvælum og auðvelda þannig bændum að framleiða og selja matvæli beint frá býli. Bændum ætti að heimila heimaslátrun og vinnslu að undangengnu áhættumati og nauðsynlegri fræðslu.

Framsókn vill styðja við bakið á handverksbrugghúsum og smærri innlendum áfengisframleiðendum. Þó með ákveðnum þrepaskiptum takmörkunum með lýðheilsusjónarmið til hliðsjónar. Afsláttur af áfengisgjaldi til smærri innlendra áfengisframleiðenda er til þess fallinn að lækka framleiðslukostnað þeirra og með því stuðla að frekari nýsköpun ásamt því að gera þá samkeppnishæfari á markaði.

Innflutningur matvæla og tollvernd

Framsókn telur nauðsynlegt að gerðar séu sömu kröfur um heilnæmi og heilbrigði innfluttra landbúnaðarafurða og gerð er til innlendrar framleiðslu til að tryggja samkeppnisstöðu, heilbrigði og hreinleika íslenskra landbúnaðarafurða til framtíðar. Tryggja þarf að ekki sé flutt inn kjöt af dýrum sem alin eru við lakari aðstæður en kröfur eru gerðar um hér á landi. Neytendur eiga rétt á að vita við hvaða aðstæður og aðbúnað matvæli eru framleidd, m.a. hvað varðar notkun lyfja, hormóna og kolefnisspor afurðanna.

Framsókn vill auka tollvernd í þágu íslensks landbúnaðar og tryggja að verklag og eftirlit með úthlutun tollkvóta sé í samræmi við ákvæði samninga um tollvernd. Uppfæra þarf gjöld tollskrár og tryggja að tollkvótar séu verðlagðir í samræmi við tilgang sinn. Nýta þarf tækifæri sem gefast til útflutnings búvara m.a. á grundvelli tollasamninga, landfræðilegrar sérstöðu, hreinleika Íslands og íslenskrar matvöru. Tollasamningur við Evrópusambandið á að sæta endurskoðun með það að markmiði að tryggja jafnvægi í skuldbindingum samningsaðila út frá ávinningi. Þá er talið að forsendur séu brostnar hvað varðar útflutning búvara. Framsókn telur brýnt að styrkja tollaeftirlit verulega og gera það sambærilegt því sem þekkist í samanburðarríkjum.

Velferð dýra og varnir gegn riðu

Framsókn leggur áherslu á að velferð dýra séu höfð að leiðarljósi við matvælaframleiðslu. Mikilvægt er að eftirlit með dýravelferð sé skilvirkt.

Gott aðgengi að dýralæknum um land allt er lykilþáttur í velferð dýra. Mikilvægt er að starfsumhverfi dýralækna sé bætt og stutt sé kröftuglega við námsmenn í dýralæknanámi. Skortur á dýralæknum getur haft í för með sér alvarlegar afleiðingar fyrir aðgengi bænda og almennings að dýralæknaþjónustu, sem gætu haft alvarleg og óafturkræf áhrif á heilsu og velferð dýra, auk fjárhagslegs tjóns fyrir bændur.

Varnir gegn riðu og förgun á dýrahræjum eru í ólestri. Einungis ein brennslustöð tekur við dýrahræjum til brennslu hér á landi, en brennsla er nauðsynleg við förgun dýrahræja. Öflug greining gæti líka komið í veg fyrir að það þyrfti að farga heilbrigðu fé og eins og nú er gert. Hægt yrði að grisja úr sýkt fé og koma þannig í veg fyrir þungar aðgerðir.

Verndandi arfgerð gegn riðu hefur fundist í sauðfé hér á landi. Með áframhaldandi ræktun á þeim stofn er hægt að rækta riðu úr íslenskum sauðfjárstofni á nokkrum árum ásamt því að kortleggja stofninn hratt og örugglega. Með því er hægt að vinna sig upp frá grunni og eyða þessum óvissuþætti úr búgreininni.